پا به پاي ويكي‌پديا

سايت " ويكي‌پديا " به‌عنوان يك دايره‌المعارف زنده‌ي online رايگان، در دنياي وب شناخته شده است. بزرگترين دايرة المعارف به زبانهای مختلف جهان ازجمله فارسی ، كه از شير مرغ تا جان آدميزاد را در آن مي‌توان پيدا كرد. و هر كاربر اينترنت مي‌تواند به عنوان يك " محتوا ساز " آخرين اطلاعات خود را درباره هر موضوعي در اين سايت قرار دهد. و يا اينكه در مورد هر موضوع جديدي مقاله‌اي را ايجاد كند كه به نام خود كاربر ثبت شود و يا صفحات موجود را ويرايش كند و به آن مقاله، مطلبي را اضافه يا كم كند.

" ويكي پديا"، دانش‌نامه آزادي است كه همگان مي‌توانند به نوشتن و ويرايش نوشتارها در آن بپردازند. درواقع‌اين دايره‌المعارف، جولانگاهي‌براي محتواسازان در شبكه جهاني اينترنت است.

تاريخ تولد و اهداف آن

اين دانشنامه‌ي آزاد و همگاني در 15 ژانويه 2001 از سوي بنياد wikimedia (ويكي‌مديا) كه يك سازمان غيرانتفاعي است بنيانگذاري شده است. ويكي پديا در آن زمان تنها با نسخه انگليسي خود به آدرس www.wikipedia.com پا به دنياي مجازي گذاشت. يك سال بعد يعني در اواخر سال 2002 ويكي پديا به آدرس www.wikipedia.org اسباب‌كشي كرد.

ويكي پديا در حال حاضر از وب گاه هاي برتر جهان از لحاظ تعداد بازديدكنندگان به شمار مي‌آيد.اكنون گروه گسترده اي از متخصصان اينترنتي و دانشنامه‌ نويسان به صورت داوطلبانه از سراسر جهان با اين سايت همكاري مي كنند. يكي از اهداف سازندگان آن از ايجاد اين دانشنامه و مهمترين آن ايجاد يك مرجع اطلاعاتي بسيار گسترده و كامل براي جواب‌گويي به جستجو‌هاي كاربران مي‌باشد. از اهداف ديگر آنان مي‌توان موارد زير را برشمرد:

1- كشف مداوم روندهايي كه بتوانند دنياي وب و اطلاعات كاربران را تغيير دهد

2- كسب آمادگي براي استقبال آگاهانه و شجاعانه از اطلاعات ديگران

3- اتخاذ سياست ها و جهت‌گيري‌هاي استراتژيك درست براي ايجاد يك فرهنگ مشاركت همگاني از سوي كاربران

بي شك بنيانگذارن اين دانشنامه يكي از حوزه هاي جديد در امر پژوهش و تحقيق كه مي‌تواند نتايج بهينه و مثبتي داشته باشد را پايه‌گذاري كرده‌اند. اين دانشنامه آنلاين برپايه فناوري wiki2 استوار است. سياست بنيانگذاران اين سايت شعاري به مضمون همگان ‌همه‌‌ چيز ‌‌را‌‌ دانند بوده است و شعار اصلي ويكي‌پديا در اختيار گذاشتن آزاد دانش است. اين واقعيت كه هر بازديدكننده اي مي‌تواند مقالات را ويرايش كند باعث تشويق به مشاركت و كار گروهي در حجم عظيمي‌از محتوا مي‌شود.

خصوصيات

مهمترين و بي‌شك نقطه‌ي قوت اين دانشنامه، همگاني بودن آن است كه به كمك جامعه‌اي قوي از داوطلبان و به‌طور جمعي اداره مي‌شود. اين به‌نوعي آشنايي با تجربه‌اي ابتكاري و بديع است، زيرا زماني كه افراد زيادي در تدوين مقاله‌اي مشاركت داشته باشند، اين مطلب به سرعت غير‌قابل تصوري منتشر مي‌شود. تنوع نويسندگان نيز به قوت اين مطالب كمك مي‌كند ولي درباره‌ي صحت اين مطالب بايد نگاه دقيقتري داشت.

از مزاياي اين دايرة المعارف امكان ويرايش اطلاعات و درج اطلاعات جديد توسط صاحب نظران و انديشمندان مي باشد و با اين ويژگي منحصر به فرد است كه اطلاعات اين پايگاه روز به روز افزون تر مي گردد . از مزاياي ديگر اين دانشنامه مي‌توان موارد زير را برشمرد:

1- شکستن قالبهاي ذهني جاافتاده، و حرکت به سمت تفکر خلاق و همگاني

2- انجام کارها به صورت مشاركتي با بهره وري بيشتر و متنوع تر

3- بهبود قوه ايده آوري و نوآوري در موارد مورد بحث

4- دستيابي هر چه سريعتر به منابع کليدي مورد نياز و پيوندهاي آن

خصوصيت منحصربه فرد ديگر آن، غيرانتفاعي بودن آن است. اين دايره المعارف اينترنتي علاوه بر اين كه به عنوان يك مرجع مهم شناخته شده است، منبعي مهم براي دسترسي به اخبار روز دنيا نيز قلمداد مي‌شود. از ويكي پديا همچنين به عنوان منبعي مهم در روزنامه نگاري استفاده مي‌شود. . ويكي پديا را مي‌توان اين روزها جزء ثابت و جدانشدني هر تحقيق و كنفرانسي دانست.

تفاوت اصلي ويكي پديا با ديگر مراجع كاغذي، به روز بودن آن است، اين به روز بودن در عرض ثانيه‌ها، دقيقه‌ها و يا ساعت‌ها رخ مي‌دهد و نيازي به گذشت ماه‌ها و سال‌ها ندارد.

معايب

تا به حال شبهه‌هاي بسياري درباره‌ي اعتبار مطالب ويكي‌پديا بوجود آمده است. علاوه بر صحت علمي مطالب، گاهي بعضي از كاربران "ويكي پديا" مقالات آن را با اهداف سياسي با غرض‌ورزي‌هاي شخصي دستكاري مي‌كنند كه به اعتبار آن لطمه مي‌زند. اما سازندگان اين دانشنامه ، اعتبار مطالب "ويكي پديا" را نزديك به دانشنامه "بريتانيكا"3 مي‌دانند. بريتانيكا يكي از معتبرترين دانشنامه‌هاي جهان است. آنها معتقدند كه "مقاله‌هاي ويكي‌پديا به طور متوسط چهار اشتباه دارند، اين رقم براي بريتانيكا در حدود سه اشتباه در هر مقاله است.

يكي از مهمترين ايراداتي كه به ويكي‌پديا مي‌توان گرفت اين است كه هركسي مي‌تواند صفحات ويكي‌پديا را ويرايش كند، براي ويرايش اين دايره‌المعارف عظيم، صلاحيت خاصي براي كاربر لازم نيست فقط كافي است كه با عضويت در اين سايت يك شناسه كاربري و رمز عبور داشته باشد. البته اين نوشتارها و ويرايش‌ها بايد بر پايه آئين‌نامه ويكي‌پديا باشد به طوريكه مطالب بي‌طرفانه و بدون پايمال كردن حق نشر ديگران نوشته شود. ويكي پديا از كاربران مي‌خواهد در ويرايش صفحه‌ها جسور باشند و سياست‌هاي اين سايت‌مانند رعايت استانداردهاي يك‌مقاله، ديدگاه بي‌طرفانه، اثبات‌پذيري مطالب و رعايت حق تكثير را در نظر بگيرند. و اگر به اين موارد توجه نشود مطالب آنان حذف مي‌شود. .

برخلاف دايره المعارف‌هاي سنتي مثل بريتانيكا، مقالات ويكي پديا فرايندهاي كارشناسي را طي نمي‌كنند و علاوه براين تغييرات اعمال شده در مقالات به سرعت در دسترس قرار مي‌گيرند. اما براي اين كه از صحت و سقم اين نوشته‌ها اطمينان حاصل شود، ويكي پديا به اعضاي خود كه به آن‌ها wikipedians گفته مي‌شود، متكي است.به اين ترتيب احتمال خرابكاري و يا بروز مشكلاتي مثل تخطي از قانون بي طرفي و يا انواع خطاها در مقالات آن از بين مي‌رود. هر نويسنده جديدي كه مي‌خواهد وارد ويكي پديا شود ابتدا بايد قوانين آن را بخواند تا با اصول اوليه آشنا شود. "بي طرفانه بودن" مهمترين اصل نوشتن در اين دانشنامه است.

برخي از اساتيد دانشگاهي از دانشجويان خود مي‌خواهند كه در تحقيق‌ها و يا كنفرانس‌هاي خود از منبع ويكي پديا استفاده نكنند. آن‌ها بر اين باورند كه ممكن است برخي از مقالات اين سايت داراي ارزش علمي‌ كافي نباشند. اعتبار و درستي مقالات ويكي پديا همواره مورد سئوال منتقدان بوده است. آن‌ها مي‌گويند اين سايت مي‌تواند توسط خرابكاران اينترنتي مورد هدف قرار گيرد و اطلاعات غلطي در آن به نمايش درآيد.

پيشنهاد!

يكي ازانتقاد هايي كه به ويكي پديا مي‌شود اين است كه مقاله هاي آن لزوما قابل اعتماد نيستند. چون افراد معمولا با نام مستعار مي‌نويسند. تضميني وجود ندارد كه تخصص لازم را داشته باشند.از طرف ديگر مديران ويكي پديا خود توسط مديران فعلي انتخاب مي شوند. اين روش در دراز مدت احتمال فساد را در سيستم را بالا مي برد. چون افراد جديد ممكن است نتوانند خود را وارد حلقه‌ي مديران كنند.

بهتر است در ويكي پديا مديري وجود نداشته باشد و كاربران به دو گروه نويسنده و ويراستار تقسيم شوند. هركسي مي‌تواند بنويسد و از اين نظر پروژه‌اي آزاد به حساب بيايد همانند الان اما هركسي نمي‌تواند ويراستار باشد. ويراستار ها بايد در يك زمينه ي خاص تخصص داشته باشند و ويراستار بايد يك سري مشخصه‌ و شرايط خاص داشته باشد هركسي آن شرايط را داشت مي‌تواند يك رزومه‌كاري4 را براي خود بسازد و روي اينترنت بگذارد و به آن لينك بدهد تا همه ببينند. در اين صورت است كه ويراستار مجبور است با نام حقيقي خود بنويسد و متخصص بودن خود را در آن زمينه اثبات كند. با اين روش است كه مفهوم مديريت به معني فعلي آن در ويكي پديا از بين مي رود. براي اينكه كيفيت مقاله ها در ويكي پديا بالا برود مقاله ها بايد توسط ويراستاري كه در همان زمينه تخصص دارد امضا شود. اين گونه است كه معلوم مي شود چه كسي كيفيت و اعتبار يك مقاله را تعيين كرده است.

در حال حاضر فرض ويكي پديا اين است كه چون گروه‌هاي زيادي از كاربران در آن مشاركت مي كنند. پس احتمال غلط كم مي شود و كيفيت مقالات بالا مي‌رود. اين استدلال يك ايراد دارد. احتمال غلط تنها در صورتي كم مي شود كه در ميان كاربران و مشاركت كنندگان افراد متخصصي هم در رشته هاي خاص باشند. مثلا من اگر از جامعه شناسي چيزي ندانم ويرايش مقالات جامعه شناسي توسط من فايده‌اي ندارد. متاسفانه ويكي پديا به دليل مديريت بسته‌اش به اندازه‌ي كافي در جلب افراد متخصص موفق نبوده است. اگر اين معايب در ويكي پديا رفع نشود من شخصا نوشتن در ويكي پديا را متوقف مي‌كنم و واردcitizendiumيا Scholarpedia، يا knol مي شوم. فكر مي‌كنم آنان چشم انداز و سرنوشت روشنتري از ويكي پديا خواهند داشت.

كلام آخر:

به نظر من ويكي‌پديا در زمان خودش پديده‌اي خلاقانه و جالب بود كه بعد از او فرزندان ناخلفش يكي‌يكي پا به قلمرو او گذاشته‌اند و مي‌خواهند او را از ميدان بيرون كنند و او را پير و از كارافتاده جلوه دهند. بايد چشم به آينده دوخت و منتظر بود. مطمئنا ويكي‌پديا در آينده هم با تكميل ايده‌ها و دست‌زدن به نوآوري‌هاي ابتكاري هم‌چنان مي‌تواند نقش اول دنياي وب از نظر همگاني بودن را ايفا كند.

پيامك:

به نظر شما مي‌توان پايگاه عظيمي را ايجاد كرد كه در آن كاربران بتوانند در دنياي مجازي طرح‌ها و ايده‌هايي كه تنها در افكار خود به ‌آن پروبال مي‌دهند و تا‌كنون به نتيجه نرسانده‌اند را به اشتراك بگذارند؟ اين آرزويي است كه دور از دسترس نخواهد بود. . .

پانويس:

1- كلمه "ويكي" كه در تركيب ويكي پديا به كار رفته به معناي ايجاد وب سايت‌هاي اشتراكي است.

2- Wiki ها دسته اي از سيستم هاي مديريت محتوا هستند كه براي مديريت گروهي سايت ها به كار مي روند و ويكي‌پديا معروف‌ترين سايت به اين سبك و سياق است.

3- Britannica